Działy psychologii

W obrębie psychologii wyróżnia się wiele działów, określanych też jako jej dziedziny; kilka z nich wymieniono poniżej.

Punktem wyjścia niektórych klasyfikacji pozostaje ogólne odróżnie­nie psychologii teoretycznej i praktycznej, tj. stosowanej. Takie ujęcie ma jednak znaczenie wyłącznie orientacyjne. Poszczególne dziedziny psy­chologii stosowanej zajmują się bowiem nie tylko wykorzystywaniem w praktyce wiedzy zaczerpniętej z podstawowej dla psychologii dziedzi­ny teoretycznej, jaką jest psychologia ogólna, lecz także rozwijają, w pewnym stopniu i w swoim zakresie, wiedzę teoretyczną. Dzieje się tak w wyniku nabywanych doświadczeń, prowadzonych obserwacji oraz. badań eksperymentalnych, nierzadko podejmowanych przez psycholo­gów reprezentujących określoną dziedzinę psychologii stosowanej.

Psychologia ogólna jest podstawowym działem psychologii. Przynosi ona, na podstawie systematycznie gromadzonej wiedzy, poznanie zasadni­czych prawidłowości życia psychicznego i dlatego stanowi faktyczną pod­stawę dla każdej z licznych dziedzin psychologii. Wzajemne związki po­między psychologią ogólną a dziedzinami psychologii, zaliczanymi umow­nie i niezbyt ściśle do psychologii stosowanej, przybliża poniższy układ.

 

Psychologia lekarska zajmuje się m.in. zależnością, jaka zachodzi po­między osobowością lekarza a kształtowaniem się stosunku lekarz-pacjent. Zagadnienie to, specjalistyczne i złożone, jest jednak stosunkowo wąskie w porównaniu z obszerną problematyką osobowości. Otóż tą rozleglejszą problematyką zajmuje się psychologia ogólna, poznając struk­turę osobowości, jej funkcje regulacyjne, mechanizmy kontroli i inte­gracji działania oraz zakres indywidualnych odrębności. Ze zrozumia­łych względów psychologia lekarska sięga do zgromadzonej wiedzy (we wskazanym przykładowo zakresie) i do poznanych prawidłowości, które, nawiasem mówiąc, okazują się przydatne nie tylko dla psychologii le­karskiej, lecz także dla psychologii klinicznej, wychowawczej, wojsko­wej i wielu innych jej działów. Rozwój psychologii ogólnej zależy z ko­lei od osiągnięć różnych dziedzin psychologii, które poznając bliżej spe­cyficzne dla siebie zagadnienia, stwarzają podstawy do uogólnień o szer­szym zastosowaniu.

Psychologia rozwojowa zajmuje się przemianami psychicznymi czło­wieka zachodzącymi we wszystkich okresach jego życia, a więc zarówno w niemowlęctwie i dzieciństwie, jak i w wieku dojrzałym i starości. Dlatego też nauka o rozwoju psychicznym dzieci i młodzieży nie jest jednoznaczna z psychologią rozwojową, lecz stanowi jej rozległy dział. T)o głównych pojęć psychologii rozwojowej zalicza się rozwój, wzrost, dojrzewanie, uczenie się (M. Przetacztikowa, 1973). Psychologia rozwo­jowa określa kryteria wyodrębniania poszczególnych okresów rozwojo­wych i dąży do poznania czynników kształtujących rozwój psychiczny człowieka.

Psychologia różnic (lub psychologia różnic indywidualnych). Przed­miotem tego działu psychologii są różnice i przyczyny ich występowania, jakie zachodzą pomiędzy poszczególnymi jednostkami pod względem ich procesów poznawczych, motywów działania, potrzeb, funkcji osobowości i ogólnie ? zachowania się człowieka w znaczeniu, jakie temu określeniu nadaje współczesna psychologia (por. § i).

Psychologiczne zagadnienia wychowania, a więc przede wszystkim kształtowanie osobowości człowieka od najwcześniejszych lat jego życia, oraz psychologiczne zagadnienia nauczania i doskonalenia metod dydak­tycznych składają się na problematykę psychologii wychowawczej. Sta­nowi ona obszerną dziedzinę zastosowań praktycznych psychologii. Do psychologii stosowanej zalicza się, oprócz psychologii wychowawczej, również psychologię pracy, kliniczną, wojskową, sądową i inne jej dzia­ły, a także ? psychologię lekarską.

Psychologia pracy zajmuje się badaniem procesów i właściwości psy­chicznych przejawiających się w toku pracy i wpływających na jej wy­dajność. Prowadzone są m.in. badania nad wpływem warunków pracy na stan psychiczny, nad metodami pracy i jej organizacją, z uwzględ­nieniem indywidualnych właściwości psychicznych pracownika, oraz nad wpływem zainteresowań i innych czynników motywacyjnych na osiąga­ne wyniki. Do obszernej już dzisiaj problematyki psychologii pracy, na­zywanej też (zwykle w węższym znaczeniu) psychologią przemysłową, zalicza się również zagadnienia^ psychologiczne doboru ludzi ze wzglę­du na rodzaj pracy oraz właściwości psychiczne kandydata.

Psychologia społeczna jest nauką, którą wiele wspólnych problemów łączy z socjologią. Oddziaływania międzyosobnicze, struktura grupy i po­zycja jednostki w grupie, wpływ sytuacji społecznych na spostrzeganie siebie i środowiska oraz na motywy działania i dobór celów, kształtowa­nie opinii i postaw człowieka jako członka grupy, możliwości przekształ­cania postaw ? to kilka przykładów zagadnień psychologii społecznej.

Psychologia (ogólna) wraz z socjologią i antropologią bywa zaliczana, zwłaszcza w piśmiennictwie anglosaskim, do grupy tzw. nauk behawio­ralnych, tj. nauk o zachowaniu człowieka, zajmujących się, z różnych punktów widzenia, jednostką ludzką w powiązaniu z jej środowiskiem.

Wyodrębnienie psychologii zwierząt (zoopsychologii), która jest już obecnie rozbudowaną gałęzią nauki, wskazuje, że przedmiot psychologii w szerokim ujęciu obejmuje zarówno zachowanie człowieka, jak i zwie­rząt. Badania nad podobieństwami i różnicami w zachowaniu czło­wieka i wyższych zwierząt należą do zadań psychologii porównawczej.